Dna moczanowa to przewlekła choroba zapalna związana z odkładaniem kryształów moczanu jednosodowego w stawach i innych tkankach. Ich powstawaniu sprzyja hiperurykemia, czyli podwyższone stężenie kwasu moczowego we krwi. Odkładające się kryształy mogą wywoływać nagłe, bardzo bolesne napady zapalenia stawów, a w bardziej zaawansowanych przypadkach prowadzić do powstawania guzków dnawych (tofusów).
Sama hiperurykemia bezobjawowa nie oznacza jeszcze rozpoznania dny moczanowej ani automatycznego wskazania do farmakoterapii. Decyzję o ewentualnym leczeniu podejmuje lekarz, uwzględniając całokształt stanu zdrowia pacjenta. Przez lata postępowanie dietetyczne kojarzyło się z rygorystycznymi zakazami, w tym z całkowitym wykluczeniem warzyw strączkowych. Współczesne wytyczne towarzystw naukowych – m.in. American College of Rheumatology (ACR) oraz European Alliance of Associations for Rheumatology (EULAR) – pozwalają spojrzeć na dietoterapię w tej chorobie w sposób bardziej zrównoważony i oparty na dowodach naukowych.
Puryny roślinne a zwierzęce – czy strączki naprawdę podnoszą kwas moczowy?
Kwas moczowy powstaje w wyniku rozpadu puryn – związków chemicznych obecnych w komórkach organizmu oraz w pożywieniu. Jednym z głównych uproszczeń w dawnych zaleceniach było traktowanie wszystkich źródeł puryn jednakowo.
Badania obserwacyjne wykazały istotną różnicę w oddziaływaniu puryn w zależności od ich pochodzenia:
- Puryny zwierzęce: Większe spożycie mięsa, szczególnie czerwonego i podrobów, oraz owoców morza wiąże się z wyższym ryzykiem rozwoju dny moczanowej. U osób już chorujących większa podaż puryn pochodzenia zwierzęcego może dodatkowo zwiększać ryzyko wystąpienia napadu.
- Puryny roślinne: Soczewica, ciecierzyca, fasola, groch, szpinak czy kalafior zawierają puryny, jednak badania nie wykazują, aby ich spożycie zwiększało ryzyko rozwoju dny moczanowej w takim stopniu jak produkty mięsne i owoce morza. W badaniach dotyczących nawrotów napadów również obserwowano wyraźnie słabszą zależność dla puryn roślinnych niż zwierzęcych. Dlatego współczesne podejście nie zakłada rutynowego eliminowania strączków z diety osób chorujących na dnę moczanową. Są one wartościowym źródłem białka roślinnego, błonnika i składników mineralnych.
Co naprawdę ma znaczenie? Rola fruktozy i alkoholu
W regulacji stężenia kwasu moczowego istotną rolę odgrywają składniki diety, które wpływają na metabolizm i wydalanie moczanów przez nerki:
| Czynnik dietetyczny | Wpływ na gospodarkę moczanową | Praktyczne zalecenia |
|---|---|---|
| Fruktoza i cukry dodane | Metabolizm fruktozy w wątrobie może nasilać produkcję kwasu moczowego. Szczególne znaczenie ma nadmierne spożycie napojów słodzonych i produktów z dodatkiem syropu glukozowo-fruktozowego. | Ograniczanie słodzonych napojów oraz produktów dostarczających dużych ilości cukrów dodanych, zwłaszcza zawierających syrop glukozowo-fruktozowy. Nie oznacza to konieczności eliminowania całych owoców – ich spożywanie w ramach zbilansowanej diety należy odróżnić od picia słodzonych napojów. |
| Alkohol | Piwo jest szczególnie niekorzystnym wyborem ze względu na zawartość puryn. Również inne rodzaje alkoholu mogą zwiększać ryzyko napadów dny, szczególnie przy większym spożyciu. | Ograniczenie alkoholu, zwłaszcza piwa i epizodów intensywnego spożycia. U osób z nawracającymi napadami warto rozważyć całkowitą rezygnację z alkoholu. |
| Masa ciała i metabolizm | Nadwaga, otyłość oraz zaburzenia metaboliczne sprzyjają utrzymywaniu się wyższego stężenia kwasu moczowego. | Stopniowa, bezpieczna redukcja masy ciała. Powinna przebiegać bez głodówek i skrajnych restrykcji energetycznych. |
Ważna uwaga kliniczna: Gwałtowne odchudzanie i głodówki mogą niekorzystnie wpływać na gospodarkę moczanową. Dane dotyczące diet ketogenicznych są niejednoznaczne. Metaanaliza 6 badań randomizowanych, obejmujących łącznie 267 osób, nie wykazała istotnej zmiany stężenia kwasu moczowego podczas stosowania diety ketogenicznej. Wyniki były jednak bardzo zróżnicowane (I² = 95,32%), a pewność dowodów oceniono jako bardzo niską. Badania dotyczyły stężenia kwasu moczowego, a nie bezpośrednio częstości napadów u osób z dną moczanową, dlatego nie pozwalają jednoznacznie ocenić wpływu tego modelu żywienia na przebieg choroby. U osób z dną redukcja masy ciała powinna przebiegać stopniowo i być dostosowana do stanu zdrowia.
Składniki diety a wsparcie gospodarki moczanowej
Modyfikacja jadłospisu w dnie moczanowej polega na wybieraniu wartościowych produktów spożywczych i dbałości o styl życia:
- Niskotłuszczowe produkty mleczne: W badaniach obserwacyjnych ich spożycie wiązało się z mniejszym ryzykiem rozwoju dny moczanowej. Niektóre białka mleka mogą również sprzyjać wydalaniu kwasu moczowego. Warto uwzględniać jogurty naturalne, kefiry, maślanki i chudy twaróg, o ile są dobrze tolerowane.
- Odpowiednie nawodnienie: Regularne przyjmowanie płynów i unikanie odwodnienia są ważnymi elementami codziennego postępowania. Podstawowym napojem powinna być woda, a jej ilość należy dostosować do indywidualnego zapotrzebowania, aktywności fizycznej i stanu zdrowia (np. wydolności nerek i układu krążenia). Samo zwiększenie podaży wody nie zastępuje jednak leczenia obniżającego stężenie moczanów.
- Owoce i witamina C: Owoce, w tym wiśnie i czereśnie, mogą być elementem zbilansowanej diety. Niektóre badania obserwacyjne sugerują możliwy związek spożywania wiśni z mniejszym ryzykiem napadów dny, jednak dowody nie są wystarczające, aby traktować je jako metodę leczenia. Wytyczne ACR warunkowo odradzają rutynowe włączanie suplementacji witaminą C u osób z dną moczanową w celu obniżania stężenia kwasu moczowego.
Rola leczenia farmakologicznego i ograniczenia diety
Dieta jest ważnym elementem wspierającym leczenie dny moczanowej, ale jej wpływ na stężenie kwasu moczowego jest zwykle ograniczony. U osób z nawracającymi napadami, guzkami dnawymi lub innymi wskazaniami klinicznymi konieczne może być leczenie obniżające stężenie moczanów.
Jednym z podstawowych leków stosowanych w terapii obniżającej stężenie moczanów jest allopurynol, który ACR wskazuje jako preferowany lek pierwszego wyboru. Lekarz stopniowo dostosowuje jego dawkowanie, kontrolując stężenie kwasu moczowego i tolerancję leczenia. U osób otrzymujących leczenie obniżające stężenie moczanów standardowym celem terapeutycznym jest osiągnięcie stężenia poniżej 6 mg/dl (360 µmol/l). U osób z guzkami dnawymi, przewlekłym dnawym zapaleniem stawów lub utrzymującymi się częstymi napadami mimo osiągnięcia tego celu NICE dopuszcza rozważenie obniżenia stężenia poniżej 5 mg/dl (300 µmol/l). Brytyjski instytut NICE podkreśla, że nie ma wystarczających dowodów, aby stwierdzić, że jakakolwiek konkretna dieta zapobiega napadom dny lub obniża stężenie kwasu moczowego. Zaleca natomiast zdrową, zbilansowaną dietę, kontrolę masy ciała oraz ograniczenie nadmiernego spożycia alkoholu.
Podsumowanie i indywidualna konsultacja
Dieta w dnie moczanowej nie wymaga rygorystycznego wykluczania warzyw strączkowych ani eliminowania owoców. Najważniejsze modyfikacje to ograniczenie dużych ilości czerwonego mięsa, podrobów i niektórych owoców morza, alkoholu (szczególnie piwa) oraz napojów i produktów z dużą zawartością cukrów dodanych, przy jednoczesnej dbałości o prawidłową masę ciała i nawodnienie.
Pamiętaj, że zmiana sposobu żywienia wspiera organizm, ale nie zastępuje leczenia farmakologicznego ustalonego z lekarzem.
Dietetyk Gdynia – bezpieczna dietoterapia przy dnie moczanowej
Masz podwyższony poziom kwasu moczowego lub chorujesz na dnę moczanową i nie wiesz, jak zbilansować posiłki?
Podczas konsultacji przeanalizujemy Twój dotychczasowy jadłospis, styl życia oraz wyniki badań, pomagając Ci wprowadzić bezpieczne zmiany żywieniowe bez niepotrzebnych restrykcji.
👉 Umów konsultację dietetyczną w Gdyni lub online
Piśmiennictwo / Źródła naukowe
- FitzGerald J.D., Dalbeth N., Mikuls T., et al. (2020). 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis & Rheumatology, 72(6), 879–895. DOI: 10.1002/art.41247.
- Choi H.K., Atkinson K., Karlson E.W., Willett W., Curhan G. (2004). Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. New England Journal of Medicine, 350(11), 1093–1103. DOI: 10.1056/NEJMoa035700.
- Zhang Y., Chen C., Choi H., et al. (2012). Purine-rich foods intake and recurrent gout attacks. Annals of the Rheumatic Diseases, 71(9), 1448–1453. DOI: 10.1136/annrheumdis-2011-201215.
- Zhang Y., Neogi T., Chen C., et al. (2012). Cherry consumption and decreased risk of recurrent gout attacks. Arthritis & Rheumatism, 64(12), 4004–4011. DOI: 10.1002/art.34677.
- Richette P., Doherty M., Pascual E., et al. / EULAR (2017). 2016 updated EULAR evidence-based recommendations for the management of gout. Annals of the Rheumatic Diseases, 76(1), 29–42. DOI: 10.1136/annrheumdis-2016-209707.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE) (2022). Gout: diagnosis and management (NICE guideline NG219). London: NICE.
- Gohari S., Ghobadi S., Jafari A., et al. (2023). The effect of dietary approaches to stop hypertension and ketogenic diets intervention on serum uric acid concentration: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Scientific Reports, 13, 10492. DOI: 10.1038/s41598-023-37672-2.